Snowdonia National Park strapline

Ymweld ag Eryri

Harlech Castle

alt=

Castell Dolwyddelan

Dolwyddelan Castle

Dolwyddelan Castle (© APCE)

Adeiladwyd y castell ar safle strategol ar y ffordd fawr o Gonwy i Gricieth, un arall o drefi cestyll Tywysogion Gwynedd. Ymddengys mai Llywelyn Fawr fu'n gyfrifol am y tŵr hirsgwâr sydd i'w weld o'r ffordd fawr ond nid oes sicrwydd pwy adeiladodd y tŵr arall. Yn ôl rhai, Llywelyn ap Gruffudd fu'n gyfrifol, ond mae eraill yn honni mai drwy orchymyn Edward I yr adeiladwyd y tŵr.

Yn Rhagfyr 1282, lladdwyd Llywelyn ap Gruffudd ac ym mis Ionawr 1283, adnewyddodd Edward I ei ymgyrch yn erbyn Gwynedd, trwy deithio o Gastell Rhuddlan gyda 5,400 o filwyr a chipio Castell Dolwyddelan, gan orfodi Dafydd ap Gruffudd i ffoi oddi yno, i Gastell y Bere. Pan feddianwyd Castell Dolwyddelan gan filwyr Edward I yn Ionawr 1283, gwisgai'r milwyr ddillad gwynion er mwyn osgoi cael eu gweld yn yr eira.

Atgyweirwyd rhyw faint ar Gastell Dolwyddelan gan Edward I, ac nid oes unrhyw dystiolaeth bod y castell wedi'i ddefnyddio yn ystod gwrthryfeloedd Madog ap Llywelyn (1294-5) nag Owain Glyndŵr (G14-15).

Yn 1488, prynwyd Castell Dolwyddelan gan Meredudd ab Ieuan. Ef fu'n gyfrifol am adeiladu'r eglwys yn Nolwyddelan, ond roedd problemau cyfraith a threfn mor ddifrifol yn yr ardal, cafodd ei orfodi i gyflogi gwarchodlu i gyd-deithio ag o i'r eglwys. Yn y diwedd, penderfynodd Meredudd ab Ieuan y byddai'n cyflogi byddin i ddatrys problem cyfraith a threfn yr ardal, gan gynnwys delio â herwyr yn Ysbyty Ifan. Llwyddodd ei fyddin i yrru'r herwyr o'r ardal, ond gresyn nad aethant yn bell iawn, dim ond i lawr y ffordd i ardal Cwm Mawddwy, a dyma'r grŵp enwog o herwyr a adwaenir bellach fel 'Gwylliaid Cochion Mawddwy'.

Lleoliad

Lleolir Castell Dolwyddelan i'r gorllewin o Ddolwyddelan ar yr A470 rhwng Betws y Coed a Blaenau Ffestiniog. Gellir cael mynediad ato trwy barcio ym maes parcio Parc Cenedlaethol Eryri tua 500 metr o'r castell ei hun.

Oriau agor

Mae'r oriau agor yn amrywio trwy gydol y flwyddyn. Cysylltwch â CADW am fwy o fanylion.

Tâl mynediad:
Mae tâl mynediad.

Gwybodaeth bellach:
Weithiau fe welwch bod y safle ar agor ond heb fod staff yno a dim tâl mynediad. www.cadw.wales.gov.uk

Tomen Castell, Dolwyddelan

Roedd y castell yma yn un o nifer o gestyll cerrig cynnar a adeiladwyd yng Ngwynedd tua diwedd y G12, er mwyn atgyfnerthu grym y Tywysogion yn y cyfnod cythryblus yn sgîl marwolaeth Owain Gwynedd yn 1170. Yn y cyfnod hwn, roedd tywysogaeth Gwynedd wedi'u rhannu rhwng meibion Owain Gwynedd, a'i fab, Iorwerth Drwyndwn oedd arglwydd Nant Conwy. Mae'n bosib mai yn Nhomen Castell y ganwyd mab Iorwerth, Llywelyn ab Iorwerth.

Yn dilyn cloddio yn 1962-3, tybir bod Tomen Castell yn mesur 8.8m wrth 9 metr, gyda muriau â thrwch o 2.3-2.95 metr.