Archaeoleg

Maen y Bardd, Rowen

alt=Pont Tai Hirion, Migneint

Canoloesol a Chyfoes Cynnar

Arweiniodd ymadawiad y Rhufeiniaid o Eryri at newidiadau gwleidyddol, cymdeithasol a chrefyddol. Yn anffodus, mae ffynonellau hanesyddol a thystiolaeth archeolegol ar gyfer y cyfnod cynharaf yn gyfyngedig. Mae'r heneb a arsylwir arno amlaf ar gyfer y cyfnod hwn yn cynnwys cerrig coffa Cristnogol Cynnar. Mae llawer o'r cerrig hyn i'w gweld yn agos at eglwysi, mynwentydd cynnar a llinellau hen ffyrdd Rhufeinig. Dim ond un anheddiad sydd wedi'i ddyddio i'r cyfnod hwn sydd yna yn Eryri, sef safle bryngaer Dinas Emrys, ger Beddgelert. Un o nodweddion mwyaf diffiniol o'r cyfnod hwn yw datblygiad yr eglwys, ac ymddengys ei bod wedi cael ei hailgyflwyno i'r rhanbarth yn ystod y bumed a'r chweched ganrif. Yn ystod teyrnasiad Tywysogion Cymru, cafodd Sistersiaid eu hannog i ddod o hyd i fynachlogydd newydd. Arweiniodd hyn at rannau mawr o dir yn cael eu defnyddio ar gyfer tyfu ac ar gyfer ffermio defaid ar raddfa fawr.

Castell y Bere (© Bryn Roberts)

Castell y Bere (© Bryn Roberts)

Castell Harlech (© APCE)

Castell Harlech (© APCE)

Cyn y goncwest yn Lloegr, rhannwyd tir seciwlar yn y rhanbarth yn ardaloedd a elwir yn 'gomot'. Roedd gan bob 'comot' lys brenhinol a ymgymerodd â dyletswyddau gweinyddu, cyfiawnder a chasglu treth. Yn anffodus, mae archaeoleg gyfyngedig a diffyg gwybodaeth ddaearyddol wedi ei gwneud yn anodd i ddod o hyd i'r cyn-lysoedd hyn. Yn ystod y cyfnod hwn gwelwyd dyfodiad y rhai oedd yn teyrnasu dros Gymru, y nodedig Llywelyn Fawr a Llywelyn ap Gruffydd. Arweiniodd eu teyrnasiad hwy at adeiladu nifer o gestyll cerrig; adeiladwyd y rhain i amddiffyn eu ffiniau a rheoli'r prif lwybrau masnach. Yn dilyn concwest Lloegr, addaswyd rhai o'r cestyll hyn a'u hail ddefnyddio. Adeiladodd Edward I nifer o gestyll a bwrdeistrefi cysylltiedig yng Nghymru, gan gynnwys Safle Treftadaeth y Byd Castell Harlech. Roedd y cestyll hyn yn gwasanaethu swyddogaethau milwrol a gweinyddol ar gyfer y siroedd a oedd newydd eu sefydlu.

Castell Dolwyddelan (© Jeff Buck)

Castell Dolwyddelan (© Jeff Buck)

Yn ystod y cyfnod hwn gwelwyd sefydlu trefi a phentrefi sy'n dal i gael eu defnyddio heddiw, gan gynnwys Beddgelert, Dolgellau a'r Bala. Daeth adeiladau siâp hir sgwâr hefyd i'r amlwg yn ystod y cyfnod hwn. Mae Eryri yn cynnwys miloedd o sylfeini cerrig sydd wedi goroesi, ac mae tystiolaeth hefyd o adeiladau fframedig ôl-adeiledig a phren. Nodwedd amlwg arall yn Eryri yw ei waliau cerrig, er ei bod yn anodd dyddio'r rhain, mae'n debygol y bydd rhai ohonynt yn deillio o'r cyfnod Canoloesol a'r cyfnod cyfoes / modern cynnar. Yn ystod yr amser hwn, roedd pobl yn teithio ar geffyl ac ar droed ac mae nifer o olion yr hen lwybrau hyn a'r pontydd cysylltiedig yn dal i fodoli heddiw.