Rhywogaethau ymledol

Rhododendron

alt=Rhododendron

Rhododendron

Yn Eryri a rhannau eraill o Ynysoedd Gorllewinol Prydain, mae Rhododendron yn blanhigyn syfrdanol o ymledol. O’r llwyni hynny a gafodd eu plannu oddeutu canrif yn ôl mewn gerddi mawr ac fel cuddfannau ffesantod, lledaenodd y Rhododendron a meddiannu dros ddau fil hectar yn Eryri’n unig. Mae canlyniadau hyn yn negyddol iawn i fywyd gwyllt. Mae deiliach trwchus bytholwyrdd ar y llwyni, sy’n gallu tyfu hyd at 3m neu fwy. Ychydig iawn o blanhigion sy’n gallu byw o dan gysgod trwchus ac i bob pwrpas mae’r llystyfiant sy’n bodoli’n barod yn cael ei ddifa. Sâl iawn yw’r Rhododendron sy’n dwyn eu lle. Mae’r deiliach yn wenwynig i’r rhan fwyaf o anifeiliaid di-asgwrn cefn ac i famaliaid felly nid yw’n cyfrannu fawr ddim at y gadwyn fwyd.

Ei natur wenwynig yw un o’r nodweddion sy’n gwneud y Rhododendron mor ymledol, ond mae ganddo nifer o wahanol ddulliau o oroesi hefyd. Bydd y llwyni’n byw am gyfnod hir; yn y diwedd pan fyddant yn cwympo, mae’r canghennau yn dodwy ac yn sefydlu planhigion newydd. Ond y nifer o hadau a gynhyrchir ganddo yw’r prif reswm pam fod y Rhododendron yn goloneiddiwr mor effeithiol. Gall llwyn mawr unigol gynhyrchu miliwn o hadau bychan bob blwyddyn. Mae’r hadau angen cael amodau llaith arbennig i egino’n llwyddiannus ond petai dim ond un hedyn unigol o bob llwyn yn ymsefydlu, byddai hynny ynddo’i hun yn ymlediad ar raddfa enfawr. Y mae’r rhan fwyaf o’r hadau yn glanio yn agos at y rhiant blanhigyn ac ar gyrion clystyrau Rhododendron sy’n bodoli’n barod y mae’r ymlediad yn fwyaf amlwg. Fodd bynnag, mewn gwyntoedd cryf caiff rhai hadau eu cludo yn llawer iawn pellach - nifer o gilomedrau hyd yn oed. Pan fo’r amgylchiadau egino yn addas iddynt, bydd y rhain yn datblygu’n blanhigion sefydledig ac yn y pendraw yn creu coloniau newydd sbon.

Yn y deng mlynedd ar hugain diwethaf, gwnaed ymdrech o ddifri i geisio cael gwared a’r Rhododendron. Chwaraeodd Awdurdod y Parc Cenedlaethol, yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol a thirberchnogion preifat i gyd eu rhan. ‘Rydym yn llwyddo i gael effaith o ddifri mewn nifer o leoedd ac mae’r Rhododendron bron a chael ei ladd yn gyfan gwbl yn y mannau hynny. Prin wedi dechrau hyd yn oed y mae’r frwydr mewn lleoedd eraill.

Yn ddiweddar fe adolygwyd y gwaith rheoli a ymgymerwyd ag o yn y gorffennol. Ar y cyfan yr oedd dwy agwedd ar reolaeth yn gyffredin yn yr achosion llwyddiannus. Yn gyntaf oll, yr oedd yna ymrwymiad hirdymor tuag at ei reoli. Yn ail, nid oedd ffynonellau sylweddol o hadau gerllaw’r mannau a gafodd eu clirio. Mae’n angenrheidiol cael dull gweithredu dros y tymor hir oherwydd mae’n cymryd pum mlynedd i had Rhododendron sydd wedi blaguro i dyfu i faint pan fydd yn hawdd i’w weld. Bydd y blagur ifanc yn anweladwy yn ystod y flwyddyn ddwy gyntaf ar ôl y driniaeth gychwynnol. Mae safleoedd sydd newydd gael eu clirio yn arbennig o agored i ail-ymlediad. Ar ôl ychydig o flynyddoedd mae’r ddaear foel yn tyfu haen denau o fwsogl sy’n arbennig o ffafriol i Rhododendron egino’n llwyddiannus arno.

Mae’r gwaith cyfredol sy’n cael ei gyflawni gan APCE yn cael ei ganolbwyntio ar ddwy ardal sy’n peri problemau yn ardal ddeheuol y Parc. Her o ddifrif yw’r gerddi hynny lle mae ychydig o Rhododendron y tyfu. Caiff llawer iawn o amser staff y Parc ei dreulio wrth iddynt geisio adnabod achosion o’r fath, a dechrau trafodaethau gyda’r perchnogion. Mae APCE yn gobeithio y bydd garddwyr mewn lleoliadau gwledig yn mynd i’r afael â’r mater eu hunain ac yn cael gwared â’r llwyni hyn.

Rheoli Rhododendron mewn Gerddi

Cyngor i arddwyr ym Mharc Cenedlaethol Eryri

Mae Rhododendron ponticum, y math cyffredin â blodau piws, yn ffynnu yn hinsawdd laith a phridd asidig Eryri. Planhigyn hardd, didrafferth, a fu’n hynod boblogaidd mewn gerddi yw hwn. Mae nifer o’r llwyni a blannwyd yn ystod Oes Fictoria yma o hyd.

Y tu hwnt i derfynau'r ardd, gall y Rhododendron beri problemau mawr. Unwaith y bydd wedi ymsefydlu, mae'n anoddd iawn cael gwared arno. Mae llwyni bychain yn raddol dyfu’n llwyth caeedig o lwyni mawrion sy’n cymryd coedwigoedd a thir amaethyddol drosodd ac yn tagu planhigion brodorol. Mae yna gannoedd o hectarau wedi’u gorchuddio’n gyfan gwbl â Rhododendron, a miloedd mwy lle mae’r pla yn dechrau cael gafael.

Mae’r Rhododendron yn llwyddo i ymledu â hadau. Gall llwyn unigol gynhyrchu hyd at filiwn o hadau mân bob blwyddyn. Y prif fannau lle gwelir planhigion newydd yn ymsefydlu yw ger clystyrau mawrion, sefydledig, ond fe all hyd yn oed lond llaw o lwyni mewn gardd arwain at ymlediad sylweddol os oes coedlannau o'i hamgylch, neu os oes rhostir neu dir heb ei wella gerllaw. Fe all y gwynt gario'r hadau am ddau kilomedr neu fwy.

Fe ddylai garddwyr cyfrifol ystyried plannu rhododendron croesryw modern yn lle’r Rhododendron ponticum am nad ydynt yn blanhigion ymledol. Mae hyn yn bwysicach fyth os oes gennych chi ardd yng nghefn gwlad.

Sut i gael gwared ar lwyni Rhododendron

Mae yna dri dull sylfaenol. Y ffordd hawsaf o gael gwared ar y rhododendron yw trwy ddefnyddio chwynladdwyr.

Dull 1: Mecanyddol (dull nerth bôn braich)

Os nad ydych yn dymuno gadael y bonion yn y ddaear, mae’n bosibl clirio’r llwyni yn fecanyddol. Tociwch y llwyni fel bod y canghennau’n dal yn hir, oherwydd bydd o gymorth wrth ddwyn pwysau yn ei erbyn. Os ydych yn ddigon ffodus i gael cangen yn tyfu o fôn y llwyn, weithiau mae’n bosibl datgymalu’r canghennau trwy siglo’n ôl ac ymlaen arnynt yn wyllt. Fel arall, bydd angen cymorth trosol a matog arnoch, a dyfal donc a dyrr y garreg fel petai. Nid oes gan y Rhododendron wraidd tap, ond mae plât ffeibrog y gwraidd yn helaeth. Gall winsh a chloddiwr mecanyddol fod yn ddigon defnyddiol.

Y dull gorau i drin llwyni bach yw trwy eu tynnu o’r ddaear â llaw. Gwaith cymharol hawdd yw tynnu planhigion hyd at fetr o uchder o’r ddaear â llaw. Ar yr amod eich bod yn sicrhau bod y coesyn i gyd wedi’i dynnu o’r ddaear, ni fydd y planhigyn yn tyfu’n ôl o’r gwraidd.

Dull 2: Llwgu

Os nad ydych yn dymuno defnyddio chwynladdwyr a dim yn pryderu ynghylch gadael y bonyn yn y ddaear, fe all fod yn werth ceisio llwgu’r llwyni. Tociwch y llwyni lawr at y llawr, yna gorchuddiwch y bonion â deunydd tywyll, anhydraidd megis polythen du a dodwch bwysau ar ei ben. Bydd rhaid i chi adael y gorchudd fel yna am o leiaf dwy flynedd. Mae hi’n hanfodol bwysig eich bod yn gorchuddio pob bonyn, a sicrhau nad yw golau dydd yn cyrraedd unrhyw eginyn.

Bonion wedi eu gorchuddio gyda deunydd du

Dull 3: Tocio a rhoi chwynladdwyr (y dull hawdd):

1. Tociwch y llwyn i’r llawr
Dylid tocio pob coesyn, hyd yn oed y rhai bach, cyn agosed at y llawr â phosibl. Dylid gwahanu a dadwreiddio unrhyw goesau haenog yn ogystal.

2. Rhowch chwynladdwr
Mae yna sawl math o chwynladdwyr ar gael megis y rhai sy'n cynnwys glyphosate (e.e. Round-Up) neu ammonium sulphamate. Fe all fod cyfyngiadau ynglŷn â'u defnydd i arddwyr amhrofiadol. Dilynwch gyfarwyddiadau'r cynhyrchwr i sicrhau ei fod yn addas a'ch bod yn ei ddefnyddio'n ddiogel. Rhaid dodi'r chwynladdwr ar wyneb newydd ei dorri yn ddi-oed.

Gallwch ddefnyddio chwistrellydd neu frwsh paent i ddodi'r chwynladdwr

Os na roddwyd y chwynladdwr arno yn syth wedi i chi ei dorri, dylid torri'r bonion eto er mwyn datgelu wyneb ffres. Mae'r dull hwn hyd yn oed yn fwy effeithiol petaech yn tyllu tyllau yn ymyl y bonyn a'u llenwi â'r chwynladdwr.

Bonyn wedi ei dyllu

Os yw'n addo glaw yn ystod yr ychydig o oriau dilynol, yna dylid gorchuddio'r bonion dros dro. Mae trin y bonion yn ymddangos i fod y mwyaf effeithiol yn ystod misoedd y gaeaf.

3. Ewch yn ôl at y llwyn mewn blwyddyn.
Os yw’n ymddangos bod aildyfiant ar y planhigyn, rhowch chwynladdwyr ar wyneb y bonyn newydd ei dorri.

Os oes gennych nifer o lwyni, neu ardd fawr, mae yna ragor o ddulliau o roi chwynladdwyr a all fod yn fwy addas. Bydd APCE yn fodlon iawn eich cynghori ynglŷn â’r dulliau hynny.