Dysgu Am

Castell Harlech

Addysg

Chwedl Rhita Gawr

Ar un adeg, roedd dau frenin yn byw yn Ynys Prydain o’r enw Nynniaw a Peibiaw. Un noson, roedd y ddau yn marchogaeth drwy’r wlad, dan y sêr, a dywedodd Nynniaw:

“Edrycha wlad helaeth a hardd sydd gen i.”

“Ym mle mae o?”, gofynnodd Peibiaw.

“Yr holl ardal yma”, atebodd Nynniaw.

“Edrycha dithau faint o wartheg a defaid sydd gen i yn pori dy dir di.”

“Ym mle maen nhw?”, gofynnodd Nynniaw.

“Yr holl sêr a weli di”, meddai Peibiaw, “yn aur tanllyd pob un ohonynt ac mae’r lleuad yn fugail arnynt, yn eu harwain”.

“Cawn nhw ddim aros ar fy nhir i”, meddai Nynniaw.

“Cawn wir”, atebodd Peibiaw.

Ac yna, aeth hi’n flêr rhwng y ddau, a chafwyd rhyfel rhyngddynt. Clywodd Rhita Gawr, brenin Cymru am y cythrwfl a fu rhwng y ddau frenin a phenderfynodd roi diwedd ar y cythrwfl trwy ymosod ar y ddau frenin. Llwyddodd Rhita i’w goresgyn a’u lladd a thorodd eu barfau i ffwrdd.

Pan glywodd wyth ar hugain o frenhinoedd eraill Ynys Prydain am fuddugoliaeth Rhita a’r sarhad yn erbyn Nynniaw a Peibiaw, penderfynasant bod rhaid dial ar Rhita Gawr. Cafwyd rhyfel rhwng Rhita a’r dau ddeg wyth brenin ond Rhita a’i luoedd fu’n fuddugol. Lladdwyd yr holl frenhinoedd eraill a thorodd Rhita eu barfau i ffwrdd.

Pan glywodd frenhinoedd gwledydd eraill am y sarhad yn erbyn Nynniaw a Peibiaw a’r dau ddeg wyth brenin arall, penderfynasant hwythau y byddent yn ymosod ar Rhita. Unwaith eto, fe’u trechwyd gan Rhita a thorwyd eu barfau i ffwrdd.

Cymerodd Rhita yr holl farfau a chreu mantell ohonynt, yn ymestyn o’i ysgwydd i’r llawr.

Cafodd Rhita Gawr ei adnabod fel arweinydd dewr a theg ac o’r amser y trechodd yr holl frenhinoedd, bu heddwch rhwng yr holl wledydd a rhwng yr holl frenhinoedd.

Ond, daeth cwymp Rhita Gawr pan frwydrodd yn erbyn y brenin Arthur. Roedd Rhita wedi goresgyn a lladd pob un o frenhinoedd eraill Ynys Prydain ac roedd o’n awyddus i gael ychwanegu barf Arthur i’w fantell. Llwyddodd Arthur i ladd Rhita a chladdwyd ef, yn ôl y sôn, dan garnedd o gerrig ar gopa’r Wyddfa.

Ac felly y terfyna Chwedl Rhita Gawr.